იასონ ჯავახიშვილი
Описание: იასონ ჯავახიშვილის სიტყვა უზენაეს სასამართლოში 1925 წლის 31

იასონ ჯავახიშვილი: უზენაესმა სასამართლომ, პროკურორმა ოკუჯავამ, განაცხადა, რომ საქმის მასალებში არ არის ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ სად მიიღო იასონ ჯავახიშვილმა მკურნალობა ჭრილობის გამო და ამიტომ ის ეწინააღმდეგება ჩემი პრეტენზიის დაკმაყოფილებას. პროკურორს რომ ასე სურდეს, შეეძლო მიეღო შესაბამისი ცნობა ჩეკადან, სადაც მე ვიმკურნალე, მაგრამ... რა შუაშია ჩემი ჭრილობა ამასთან? არ მეგონა, რომ ბრალდების მხარეს სიკვდილით დასჯას მოითხოვდა ჩემი ჯანმრთელობის მდგომარეობას ასეთი მნიშვნელობა მიენიჭებოდა. განსაკუთრებით არ ველოდი ამას პროკურორისგან, რომელიც ორი საათის განმავლობაში გვიკითხავდა ლექციებს გმირობასა და რაინდობაზე. ჩემს დასკვნით სიტყვაში არ შევეხები იმ დანაშაულებრივ ქმედებებს, რომლებშიც ბრალდებულები ვართ, რადგან ეს ბრალდებები ამ სასამართლო პროცესისთვის წარმოუდგენელია, რათა შელახონ ეროვნული მოძრაობა, რომელიც ახლა ბრალდებულის ბრალდებაშია. ამიტომ, მხოლოდ ბრალდებების პოლიტიკურ მხარეზე ვისაუბრებ. კიდევ ერთხელ შეგახსენებთ, რომ დამოუკიდებლობის კომიტეტის პრეზიდიუმის წევრი ვიყავი მისი დაარსებიდან მის ბოლო დღეებამდე, ასევე ვმსახურობდი ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის პრეზიდიუმის შემადგენლობაში და აქტიურად ვმონაწილეობდი აჯანყების მომზადებასა და მიმდინარეობაში, მაგრამ თავს დამნაშავედ არ ვთვლი. რატომ?
ამის ასახსნელად, მინდა შევეხო ჩვენს ბრძოლასთან დაკავშირებული წარსული მოვლენების ზოგიერთ ასპექტს. ჩემს ახსნაში ვეცდები, თავი ამაღლდეს პროკურორ ქავთარაძის პრინციპულ პოზიციებზე, რადგან ეს პოზიცია ზუსტად შეესაბამება მიმდინარე ისტორიულ მომენტს და ჩემი ხალხის ინტერესებს. პროკურორი ჩვენს ბრძოლას ასე ხსნის: ადამისა და ევას დროიდან მოყოლებული, მეორე და მესამე ინტერნაციონალებს შორის ბრძოლა მიმდინარეობს და აგვისტოს აჯანყება საქართველოში ამ ბრძოლის მხოლოდ ერთი ეპიზოდია. თუ ეს სიმართლეა, მაშინ რა კავშირი აქვთ ამასთან ეროვნულ-დემოკრატებს, რომლებსაც პროკურორმა ასე გულუხვად გამოუტანა სიკვდილით დასჯა? ცხადია, შეუძლებელია საქართველოში მომხდარის ახსნა ინტერნაციონალებს შორის ურთიერთობით. არსებობს სრულიად განსხვავებული მიზეზები, რომლებიც ბრალდებამ, განზრახ თუ უნებლიედ, უგულებელყო.
მე-20 საუკუნის ე.წ. პირველი რუსული რევოლუცია უცხო აღმოჩნდა საქართველოსთვის. თუმცა, ამ საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა ქართული ეროვნული პარტიები, რომლებიც ქართული დროშის გარშემო გაერთიანდნენ. ქართული თვითშეგნება კვლავ ძლიერდებოდა, როგორც ძველად.
ყოფილ რუსეთის იმპერიაში მოხდა მეორე რევოლუცია, რომლის შედეგებიც განსხვავებული იყო რუსეთისა და საქართველოსთვის. მიუხედავად იმისა, რომ იქ, რუსეთში, ამ რევოლუციის ბუნება - პოლიტიკური თუ სოციალური, ბურჟუაზიული თუ სოციალისტური - განიხილებოდა, აქ, საქართველოში ყველაფერი ნათელი და უდავო იყო. რევოლუციას ეროვნული ხასიათი უნდა ჰქონდეს.
რუსეთის რევოლუციას ორი თარიღი ახასიათებს: 1917 წლის 28 თებერვალი და იმავე წლის 25 ოქტომბერი. ორივე ეს თარიღი მნიშვნელოვანია ქართველებისთვის, მაგრამ ჩვენ გვაქვს ჩვენი საკუთარი დღესასწაულები: 1917 წლის 19 დეკემბერი, როდესაც შეიკრიბა პირველი საქართველოს ეროვნული კრება და 1918 წლის 26 მაისი, როდესაც ჩვენ გამოვაცხადეთ ჩვენი დამოუკიდებლობა.
ჩვენ ყველანი, პარტიული კუთვნილების მიუხედავად, ვიბრძოდით საქართველოს დამოუკიდებლობის დასამყარებლად. ბევრი პოლიტიკური შეცდომა იყო. ჩვენ ვცდილობდით მათ შიდა დონეზე გამოსწორებას. როდესაც საერთაშორისო კრიზისი ჩაცხრა, გადავწყვიტეთ დამფუძნებელი კრების დაშლა და პარლამენტის არჩევა, მაგრამ როგორც კი ამ იდეის განხორციელებას ვაპირებდით, თებერვლის ცივი დღეები დადგა.
რა მოხდა თებერვალში? მართლაც, თავიდან ზოგი ამბობდა, რომ საქართველოში რევოლუცია მოხდა, მაგრამ დღეს არავინ იმეორებს ასეთ ისტორიებს.
ჩვენ ყველანი აქტიურად ვმონაწილეობდით თებერვლის მოვლენებში და კარგად ვიცით, რომ ეს არ იყო რევოლუცია, არამედ რუსეთის შეიარაღებული აგრესია საქართველოს წინააღმდეგ. რამდენად გამართლებული იყო რუსეთის ქმედებები? ეს უნდა შეფასდეს, რადგან აგვისტოს მოვლენები იქიდან იღებს სათავეს.
საქართველოსა და რუსეთს შორის ურთიერთობები ფორმალიზდა 1783 წლის ხელშეკრულებით, რომლითაც საქართველომ აშკარად შეზღუდა თავისი უფლებები, ხოლო რუსეთმა ჩვენს მიმართ ვალდებულებები აიღო. რუსეთმა დაარღვია ეს ხელშეკრულება და მოგვიანებით უარყო იგი. საქართველოს ჰქონდა უფლება, უარი ეთქვა ხელშეკრულებაზე, რაც გამოიწვევდა ხელშეკრულებამდე არსებული უფლებების დაბრუნებას, ანუ რუსეთისა და ანტანტის მიერ აღიარებულ სუვერენიტეტს. ამრიგად, რუსეთის 1921 წლის შემოჭრა საქართველოს დამოუკიდებლობის დარღვევა იყო, რომელმაც ჩვენ ჩამოგვართვა დამოუკიდებლობის გამოცხადების ისტორიული უფლებაც კი და ეროვნული თვითგამორკვევის მხოლოდ რამდენიმე დემოკრატიული პრინციპით დავკმაყოფილდით.
დამოუკიდებლობა გამოაცხადა საქართველოს სახალხო საბჭომ, რომელშიც შედიოდნენ ყველა პარტიის წარმომადგენლები და სეიმის წევრები. იგივე იდეები გაიზიარეს ყველა რევოლუციური პარტიისა და ორგანიზაციის წარმომადგენლებმა და საბოლოოდ, დამოუკიდებლობა დაადასტურა საქართველოს დამფუძნებელმა კრებამ, რომელიც ხალხის მიერ იყო არჩეული. ამრიგად, ჩვენმა ხალხმა თავად განსაზღვრა საკუთარი თვითგამორკვევა და შეიძლება თუ არა ამის თქმა, რომ ხალხს ამ საკითხზე კონსულტაცია არ გაუწიეს, როგორც პროკურორი ქავთარაძე ამტკიცებს?
რამდენად იყო რუსეთის შემოჭრა გამართლებული თავად კომუნისტური თეორიის პერსპექტივიდან? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად, უნდა გავიგოთ კომუნისტური პარტიის მიდგომა ეროვნულ საკითხთან მისი დაარსებიდან მის ბოლო მომენტებამდე. ჯერ კიდევ 1896 წელს, ლონდონში გამართულ საერთაშორისო სოციალისტურ კონგრესზე, მიღებულ იქნა რეზოლუცია, რომლის მიხედვითაც დაჩაგრულ ხალხებს უნდა მიენიჭოთ თვითგამორკვევის უფლება. იგივე გადაწყვეტილება ორი წლის შემდეგ რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის პირველ კონგრესზე დადასტურდა, ხოლო იმავე პარტიის მეორე კონგრესზე ეს საკითხი პარტიის პროგრამაში ცალკე პუნქტად შევიდა.
როგორც ლენინმა მეორე კონგრესზე განაცხადა, ხალხების თვითგამორკვევა პოლიტიკური გაგებით იყო გაგებული და არა კულტურული და გაგებული იყო, როგორც ხალხების უნარი, შექმნან ცალკეული სახელმწიფოები.
თავად ლენინმა ეს კონცეფცია შემდეგნაირად განმარტა: „ხალხის თვითგამორკვევის უფლება არ არის ავტონომიის უფლება, არც ფედერაციის უფლება, რადგან ჩვენ ნებისმიერი ფედერაციის წინააღმდეგი ვართ - ეს არის გამოყოფის უფლება“.
რადგან თვითგამორკვევა ძალიან ბუნდოვანი ტერმინი იყო, ბოლშევიკებმა ის სხვა ტერმინით შეცვალეს: „გამოყოფის უფლება“. ბოლშევიკებმა ეს უფლება მცირე ხალხებს არა მხოლოდ კაპიტალიზმისა და რევოლუციის ეპოქაში, არამედ სოციალიზმის დროსაც მიანიჭეს. აი, რა დაწერა ლენინმა 1919 წლის ოქტომბერში ერების თვითგამორკვევის შესახებ: „ჩვენ ვადასტურებთ, რომ სოციალიზმის ღალატი იქნებოდა ერების თვითგამორკვევის უფლების უარყოფა სოციალიზმის დროს“.
ლენინმა კატეგორიულად მოითხოვა დაჩაგრული ხალხებისთვის გამოყოფის უფლება თებერვლის რევოლუციისთანავე, 1917 წლის სექტემბერში. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, 1918 წლის 2 ნოემბერს, საბჭოთა მთავრობამ გამოსცა „რუსეთის ხალხების უფლებების დეკლარაცია“, რომელსაც ხელს აწერდნენ ლენინი და ჯუგაშვილი. ეს დეკლარაცია მოიცავდა შემდეგ პუნქტებს:
1) რუსეთის ხალხების თანასწორობა და სუვერენიტეტი.
2) რუსეთის ხალხების თავისუფალი თვითგამორკვევის უფლება, მათ შორის გამოყოფა და დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ჩამოყალიბება.
ბოლშევიკების აზრით, გამოყოფის საკითხი თავად დაჩაგრულმა ხალხმა უნდა გადაწყვიტოს, დამოუკიდებლად და მჩაგვრელის მონაწილეობის გარეშე.
ლენინმა მაგალითად მოიყვანა ნორვეგიის შვედეთისგან გამოყოფა, სადაც გადაწყვეტილება თავად ნორვეგიამ მიიღო, რომელიც შვედეთის ნახევარია და არა რომელიმე კონკრეტულმა კლასმა.
მე-8 კონგრესზე ლენინმა, ბუხარინის საპასუხოდ, განაცხადა: „ჩვენს პროგრამაში არ უნდა იყოს საუბარი თვითგამორკვევაზე, რადგან ეს არასწორია“. ყველა ერმა თავად უნდა გადაწყვიტოს თვითგამორკვევის საკითხი, რადგან ეს ხელს უწყობს მუშების თვითგამორკვევას. თუ ჩვენ ვაცხადებთ, რომ არ ვაღიარებთ ფინელ ხალხს, არამედ მხოლოდ ფინეთის მშრომელ მასებს, მაშინ ეს სისულელე იქნება (ძალიან წვრილმანი) - არ ვაღიარებთ იმას, რაც არ შეიძლება არსებობდეს. რაც არსებობს, გაიძულებთ მის აღიარებას.
ამრიგად, კომუნისტურმა რუსეთმა თავისი შემოჭრით დაარღვია საქართველოს უფლებები და ამავდროულად გათელა საკუთარი კომუნისტური პრინციპები ეროვნულ საკითხთან დაკავშირებით.
შესაძლოა, რუსეთი აქ იმიტომ მოვიდა, რომ თვლიდა, რომ ანტანტისგან დაცვა გვჭირდებოდა?
ერთ დროს ანტანტა აქ სამხედრო ძალად იყო და აჭარის რეგიონიც კი დაიპყრო. ჩვენ ამისთვის მათ წინააღმდეგ ვიბრძოდით, მაგრამ ეს მხოლოდ პატარა საქართველოში ხდებოდა? იგივე არ მოხდა უზარმაზარ რუსეთში, როდესაც იაპონიამ სახალინის ნაწილი დაიპყრო? შეიძლებოდა ეს სხვა ქვეყნებისთვის რუსეთში შეჭრის საბაბად გამოსულიყო? რუსეთმა ჩვენთან ხელშეკრულება დადო, როდესაც ანტანტა აქ იყო, მაგრამ შეიჭრა მაშინ, როდესაც ანტანტა აღარ იყო აქ და სწორედ იმიტომ, რომ ის აღარ იყო აქ.
შესაძლოა, რუსეთი შემოიჭრა, რადგან ჩვენ ვრანგელს და დენიკინს დავეხმარეთ? მაგრამ როდესაც რუსეთი თავს დაგვესხა, არც ვრანგელი და არც დენიკინი ცოცხლები არ იყვნენ. ასე რომ, ეს არ ამართლებს შემოჭრას.
მაშინ რატომ დაგვიკავეს?
ეჭვი არ ეპარება რადეკის გულწრფელობაში, რომელმაც მესამე ინტერნაციონალის ერთობლივ კონგრესზე განაცხადა: „რუსეთმა საქართველო მიიტაცა, რადგან მას ნავთობის გზაზე წვდომა უნდა უზრუნველყოს“.
როდესაც პოლონეთმა სცადა დანციგის ნიშნის გამოყენების უფლების დარღვევა, რუსულმა კომუნისტურმა პრესამ დიდი აჟიოტაჟი ატეხა - პოლონეთი დანციგს ჩაგრავდა, ხოლო თავად რუსეთმა მთლიანად შთანთქა საქართველო. საბჭოთა რუსეთი ლამაზი ლოზუნგებით გვესხმოდა თავს, მაგრამ ამ ლოზუნგების მიღმა იმპერიული მისწრაფებები და საქმეები დავინახეთ.
ყველა რუსი, როგორც აქ, ასევე მის ფარგლებს გარეთ, კომუნისტურ რუსეთს ეხმარებოდა ოკუპაციაში.
ქართველი ხალხი ერთიანად აღდგა რუსი დამპყრობლების წინააღმდეგ და მტერს ღირსეული წინააღმდეგობა გაუწია. ტაბახმელას, კოჯორის, გომის, მუხადირის, გაგრის, სოხუმის, ათონის და საჯავახოს ბრძოლები ოქროს ასოებით ჩაიწერება ჩვენს ისტორიაში. მტერმა დაგვმარცხა არა იმიტომ, რომ ხალხს ბრძოლა არ სურდა, როგორც ამას აქ პროკურორი ამტკიცებს. მთავრობას არ გააჩნდა წინდახედულება, ვერ მოემზადა და ვერ შეძლო წინააღმდეგობის ორგანიზება.
მთავრობამ მიატოვა საქართველო, ქართველმა ხალხმა დროებით ხმლები ჩაყარა ქარქაშში და მოვლენების განვითარებას დაელოდა...
აქ ჩამოყალიბდა ქართველი ბოლშევიკების საბჭოთა მთავრობა. შეიძლება შეგახსენოთ, როგორ იქცეოდნენ ქართველი ბოლშევიკები თებერვლის შემოსევამდე?
1917 წელს ისინი ეროვნულ კრებას დაესწრნენ. მათ არ დაუჭირეს მხარი 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტს და დაიწყეს აჯანყებების ორგანიზება საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში, მაგრამ ყველგან დამარცხდნენ. როდესაც მიხვდნენ, რომ ქართველი ხალხი მათ არ უჭერდა მხარს, საქართველო დატოვეს და რუსეთის არმიასთან ერთად დაბრუნდნენ, რითაც ხელი შეუწყვეს საქართველოს ოკუპაციას უცხო ძალების მიერ.
რამდენად იყო გამართლებული ქართველი ბოლშევიკების ეს საქციელი თავად კომუნისტური იდეოლოგიის პერსპექტივიდან? სტალინმა თქვა: „ხალხებს აქვთ უფლება, მოაწყონ თავიანთი ცხოვრება და შეინარჩუნონ ყველა ეროვნული ინსტიტუტი, როგორც სასარგებლო, ასევე მავნე; არავის აქვს უფლება ჩაერიოს ხალხის შიდა ცხოვრებაში“.
მაშ, რა უნდა გაეკეთებინა კომუნისტურ პარტიას, თუ ის არ აღიარებდა საქართველოს დამოუკიდებლობას? ამ კითხვაზე პასუხი მოცემულია ლენინის წერილში „ეროვნული თვითგამორკვევის უფლების შესახებ“: „თუ ნორვეგიელი ხალხის უმრავლესობა მონარქიის მომხრეა, ხოლო პროლეტარიატი რესპუბლიკის მომხრე, მაშინ ნორვეგიელ პროლეტარიატს ორი ვარიანტი აქვს: ან რევოლუცია, თუ შესაბამისი პირობები მომწიფდა, ან უმრავლესობისადმი დამორჩილება და პროპაგანდისა და აგიტაციის გზით მუშაობის გაგრძელება“. სწორედ ეს უნდა გაეკეთებინათ ქართველ ბოლშევიკებს.
რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ, ქართველმა ბოლშევიკებმა საქართველო დაიკავეს. მოსალოდნელი იყო, რომ მთავრობა ფრთხილი პოლიტიკის გატარებას შეეცდებოდა, რათა ქართველ ხალხს დაევიწყებინა ბოლშევიკების ხელისუფლებაში მოსვლასთან დაკავშირებული მრავალი მოვლენა. მართლაც, ბოლშევიკებმა თავდაპირველად განაცხადეს, რომ საქართველოში ხელისუფლების ცვლილება მოხდა: სახელმწიფოს მეთაურებად მუშებმა და გლეხებმა ბურჟუაზია ჩაანაცვლეს, მაგრამ დამოუკიდებლობა შენარჩუნდებოდა. უფრო მეტიც, საქართველო ადრე ფიქტიური დამოუკიდებლობით სარგებლობდა, ახლა კი ფაქტობრივი დამოუკიდებლობით სარგებლობდა.
რამდენად შეესაბამებოდა მთავრობის შემდგომი ქმედებები ამ დეკლარაციას? პირველი, რაც გაკეთდა, იყო რკინიგზის რუსეთთან შეერთება, რამაც გამოიწვია მოვლენა, რომელიც კოტე ცინცაძემ მე-12 კონგრესზე აღწერა: „როსტოვიდან მუშებს იბარებენ და No20-221 დეპეშაზე დართული დოკუმენტის თანახმად, იუწყება, რომ სამუშაოებისთვის საჭიროა შემდეგი მუშები: საზოგადოებრივი განყოფილების დირექტორი და მისი სამი მოადგილე, 34 ტექნიკოსი, 22 გზის მუშა, 122 კოოპერატივის უხუცესი, 6 ინსპექტორი, 396 გზის მცველი, 317 მუშა, 180 მატარებლის მცველი, 4 ხიდის მცველი, 3 საწყობის მენეჯერი, 6916 სარემონტო მუშა, 2209 მუშა, 182 კანალიზაციის გამწმენდი, 33 კლერკი, 14 მთავარი ბუღალტერი, 110 ძრავის მემანქანე და ა.შ. სულ, ადგილობრივი ელემენტების შესაცვლელად დაახლოებით 15000 ადამიანია გაწვეული. ასე ებრძვის საბჭოთა მთავრობა თავადაზნაურობას!“
მოსამართლე: ბრალდებულო ჯავახიშვილო, გაფრთხილებას გაძლევთ - თქვენ არ გაქვთ უფლება წარმოადგინოთ დოკუმენტები, რომლებიც არ არის დართული საქმის მასალებში!
იასონ ჯავახიშვილი: ჩემს მიერ მოწოდებული ციტატა მე-12 კონფერენციის ოფიციალური ჩანაწერიდან არის. პროკურორმა აქ წარმოადგინა მრავალი დოკუმენტი, რომლებიც არ იყო დართული საქმის მასალებში. კარგი, მე ვიცი, რომ ჩემი თავდაცვის უფლებები შეზღუდულია.
მოსამართლე: გააგრძელეთ.
იასონ ჯავახიშვილი: ამ ციტატიდან გამომდინარე, როგორც ჩანს, საქართველოში არა ქართველმა მუშებმა, არამედ რუსმა მუშებმა ჩაანაცვლეს ქართველი მუშები.
შემდეგ ახალმა მთავრობამ ექსპერიმენტები დაიწყო ქართულ ეკლესიაზე. სინდისის თავისუფლების დეკლარაციის მიუხედავად, ჩვენი რელიგიის დევნა დაიწყო. გაზეთ „კომუნისტის“ ცნობით, დაახლოებით 1500 ქართული ეკლესია დაიხურა. მღვდლებს წვერის გაპარსვა აიძულეს. ხელუხლებელი მხოლოდ 15 ეკლესია დარჩა. მაგრამ ესეც არ იყო საკმარისი. მათ შეურაცხყვეს ეროვნული გმირების, წმინდა დავითისა და კონსტანტინეს საფლავები. ესენი არა მხოლოდ რელიგიური, არამედ ეროვნული გმირებიც იყვნენ - ეს შეურაცხყოფდა ჩვენს ეროვნულ გრძნობებს. რატომ მიმართა მთავრობამ რეპრესიებს ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის წინააღმდეგ? იმიტომ, რომ რელიგია შეუთავსებელია კულტურასთან? ისეთ განვითარებული კულტურის მქონე ქვეყნებში, როგორიცაა ინგლისი და საფრანგეთი, არავინ ერევა რელიგიაში. შესაძლოა, რელიგიას ადგილი არ აქვს საბჭოთა ქვეყანაში? მაგრამ აზერბაიჯანში არც ერთი მეჩეთი არ დაკეტილა. სომხეთში, მიასნიკოვის წიგნის „სომხური პოლიტიკური პარტიები საზღვარგარეთ“ მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, მხოლოდ რამდენიმე ეკლესია დაიხურა. ამასობაში, საბჭოთა რუსეთში თითქმის ყველა ეკლესია ღიაა და რამდენიმე სემინარიაშიც კი ამზადებენ მღვდლებს.
შესაძლოა, ეს რეპრესიები ხალხის რელიგიური გრძნობების ჩახშობას ისახავდა მიზნად? მიაღწიეს თუ არა მათ ამ მიზანს?
ქართველმა ხალხმა ქართული ეკლესიის წინააღმდეგ ამ რეპრესიებში დაინახა ვოსხოდის მოვლენების საფრთხე და რუსული ეკლესიის მცდელობა, ქართული ეკლესია საკუთარ ეპარქიად მოეთხოვა.
შემდეგ ჩვენი ტერიტორიების ჯერი დადგა. რუსეთმა თურქეთს დაუთმო ჩვენი უძველესი ტერიტორიები - ბაღვაშის ოლქის ნაწილი და არტაანი.
არც სომხეთი დარჩა საჩუქრების გარეშე. რუსეთმა, რომელმაც საბჭოთა სომხეთი შეიერთა, 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულების თანახმად, აღიარა საქართველოს უფლება მთელ ყოფილ ტფილისის გუბერნიაზე. ოკუპაციის შემდეგ, თითქმის მთელი ბორჩალის ოლქი, ხრამამდე, სომხეთს გადაეცა. რატომ? ლორეს რეგიონი ისტორიულად ყოველთვის ჩვენ გვეკუთვნოდა, გეოგრაფიულად და ეკონომიკურად, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კომუნისტებისთვის, როგორც მარქსისტებისთვის. მართლაც, ამ რეგიონში სომეხი უფრო მეტია, ვიდრე ქართველი, მაგრამ ეს უმრავლესობა რუსეთმა ხელოვნურად შექმნა. გარდა ამისა, თუ წმინდა ქართული სოფლები „ოსეთში“ შედიოდა, მაშინ რატომ არ შეიძლებოდა სომხური სოფლების საქართველოს შემადგენლობაში დარჩენა? ჩვენ აზერბაიჯანთან არანაირი პრობლემა არ გვქონდა; მხოლოდ ზაქათალას ოლქის დალაგება გვჭირდებოდა. თუმცა, საბჭოთა ხელისუფლებამ სიღნაღის ოლქის ნაწილი, ფაქტობრივად, აზერბაიჯანს გადასცა და დავით გარეჯის მონასტერიც კი გადასცა მათ, რაც სრულიად გაუგებარია, თუ როგორ იყო ეს გამართლებული.
გარდა ამისა, ბუდუ მდივანმა ოფიციალურად განაცხადა მოსკოვში: „მე ხელი მოვაწერე სომხურ-ქართულ შეთანხმებას ტერიტორიების შესახებ მისი წაკითხვის გარეშე“.
რამდენად სახელმწიფო მოღვაწე იყო მდივანი, როდესაც თვალი დაიხუჭა და უდიდესი მნიშვნელობის დოკუმენტს მოაწერა ხელი? რამდენიმე კვირის წინ რუსეთში პილენკოვოს აფხაზეთთან შეერთების გამო აჟიოტაჟი ატყდა. რუსეთიდან ჩამოსული კომისია რამდენჯერმე ჩავიდა ადგილობრივი პირობების შესასწავლად და საკითხი კვლავ გადაუჭრელი რჩება. წარმოიდგინეთ, როგორ განიცდის უზარმაზარი რუსეთი, რომელიც ერმაკებმა ადვილად გააფართოვეს ციმბირში უზარმაზარი ტერიტორიებით, მიწის პატარა ნაჭრის გადაცემისას, მაშინ როცა ამავდროულად, რა ადვილად აშორებენ ჩვენი წინაპრების სისხლით გაჟღენთილ უზარმაზარ ტერიტორიებს პაწაწინა საქართველოდან.
ახლა კი ფედერაციაზე ვისაუბროთ. ჯერ დამოუკიდებლობა გამოცხადდა და საბჭოთა საქართველო „შეუერთდა“ საბჭოთა რუსეთს. შემდეგ შეიქმნა ორდონიანი ფედერაცია. რატომ არ შეუერთდა საქართველო პირდაპირ საკავშირო ფედერაციას? სტალინმა ამაზე კომენტარი გააკეთა: „აუცილებელია ამიერკავკასიის ფედერაციის, როგორც ეროვნული თანხმობის ორგანოს შენარჩუნება, რადგან ეს კავშირი საქართველოს პრივილეგირებულ მდგომარეობას ართმევს“. ეს პრივილეგიებია: თბილისი, როგორც რკინიგზის კვანძი და ბაღვაშის პორტი, რომელიც ასე აუცილებელია სომხეთისა და აზერბაიჯანისთვის. და საქართველოს შეუძლია ეს პრივილეგია ბოროტი მიზნებისთვის გამოიყენოს...
რამდენად საფუძვლიანია ეს არგუმენტი? უკრაინას ბაქოს ნავთობი სჭირდება, მაგრამ ნიშნავს ეს იმას, რომ უკრაინამ და აზერბაიჯანმა ფედერაცია უნდა შექმნან?
საქართველოს რკინიგზა და მისი მთავარი კვანძები უკვე საკავშირო საკუთრება გახდა. მაშ, რა ლოგიკაა საქართველოსთვის იმ პრივილეგიების ჩამორთმევა, რომლებიც უკვე საკავშირო ცენტრს გადაეცა?
ან იქნებ ამიერკავკასიის ფედერაცია უნდა არსებობდეს ხალხთა სოლიდარობის გასაძლიერებლად? ამ არგუმენტს გავიგებდი, ბოლშევიკები ფედერაციას რომ მოითხოვდნენ, როდესაც დაშნაკები, მუსავატისტები და ეროვნულ-დემოკრატები ხელისუფლებაში იყვნენ შესაბამისად სომხეთში, აზერბაიჯანსა და საქართველოში, რადგან ისინი ამტკიცებდნენ, რომ ჩვენ ხელს ვუშლიდით ხალხთა ეროვნულ სოლიდარობას.
მაგრამ როდესაც საბჭოთა ხელისუფლება უკვე არსებობს სამივე ქვეყანაში, განა ეს საკმარისი არ არის ამ ქვეყნების ინდივიდუალურად ერთიან საბჭოთა ფედერაციაში ინტეგრაციით სოლიდარობის გარანტირებისთვის? სხვათა შორის, როგორ მოახერხა ამიერკავკასიის ფედერაციამ ხალხთა სოლიდარობის უზრუნველყოფა?
ეროვნული დაპირისპირება არასდროს მიუღწევია ისეთ დონემდე, როგორც ახლაა და ამას თავად კომუნისტები აღიარებენ.
მოკლედ, საქართველოს არ ჩამოერთვა პრივილეგიები, არამედ დამოუკიდებლობის აბსოლუტურად ყველა ელემენტი.
შესაძლოა, ვინმემ თქვას, რომ ტერიტორიების ასეთ განაწილებას, ფედერაციას მარქსიზმი და ლენინიზმი ითხოვს? მე საკმაოდ კარგად ვიცნობ ამ სწავლებებს და კატეგორიულად ვაცხადებ, რომ არცერთი მათგანი არ გულისხმობს საქართველოს ინტერესების შეწირვას რაიმე მიზეზით ან მის გარეშე. ასეთი რამის მტკიცება ამ ორი სწავლების შეურაცხყოფა იქნებოდა.
შესაძლოა, ვცდებით და კომუნისტური პერსპექტივიდან ასე უნდა იყოს საქმე, მაგრამ აი, რას ამბობს თავად ფილიპ მახარაძე: „სახელმწიფო ძალაუფლება არსებობს არა მხოლოდ კომუნისტებისთვის, არამედ ყველა მუშისა და გლეხისთვის“. ამ ყველაფრის შემდეგ მივიღეთ შემდეგი: „ამხანაგებო,“ ამბობს ფილიპ მახარაძე, „ყველასთვის ნათელი გახდა, თუ რა სახის თავისუფლება და დამოუკიდებლობაა ეს“. „ჩვენ გვყავს ერთი პარტია, გვყავს ერთი ცენტრალური ორგანო, რომელიც საბოლოოდ წყვეტს ყველა საკითხს ყველა რესპუბლიკისთვის, უფროსი თანამდებობის პირების დანიშვნამდე. ეს ყველაფერი ერთი და იგივე ორგანოდან მოდის, ამიტომ ამ პირობებში თავისუფლებასა და დამოუკიდებლობაზე საუბარს აზრი არ აქვს!“ და ბოლოს, მახარაძე ასკვნის: „ამხანაგებო, ჩვენ დავამყარეთ საბჭოთა ხელისუფლება არა იმისთვის, რომ აეფეთქებინათ საქართველოში არსებული სახელმწიფო, არამედ იმისთვის, რომ მასები ინტეგრირებულიყო საბჭოთა სისტემაში. დამოუკიდებლობა გამოცხადდა და ჩვენ რაღაც უნდა გვეღონა ამის შესახებ“.
ნათელია, რომ თებერვლის მოვლენების შემდეგ მომხდარი ყველა ამ ცვლილების მიზანი სინამდვილეში არ იყო ხელისუფლების შეცვლა, რაც მეორეხარისხოვანია, არამედ საქართველოს დამოუკიდებლობის განადგურება.
ამ გარემოებამ გამოიწვია არეულობა თავად ქართველი კომუნისტების რიგებშიც კი, ე.წ. „გადახრა“ და ქართველი ხალხი იძულებული გახდა აჯანყებისთვის მომზადების გზას დაადგა.
თავდაპირველად, სახალხო აჯანყებები სპონტანური იყო - ხალხმა იხილა მტრის შემოჭრის ყველა საშინელება და შედეგი და აჯანყებები საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში იფეთქა. 1921 წელს სვანეთი აჯანყდა. ამ აჯანყების ორგანიზებაში საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტს ადანაშაულებენ, მიუხედავად იმისა, რომ კომიტეტი ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული. ამის მიუხედავად, იგივე კომიტეტი ასევე დადანაშაულებულია მისი ჩახშობის შედეგებში.
შეგახსენებთ სვანეთში აჯანყების მიზეზებს: სვანებზე ზეწოლა განხორციელდა - თქვენ არ ხართ ქართველები, ამიტომ მოითხოვეთ პირდაპირ რუსეთში შეერთება. ვერ ვხვდები. თუ სვანები არ არიან ქართველები, ეს ნიშნავს, რომ ისინი რუსები არიან? და ვერ ვხვდები, როგორ შეეძლო საქართველოს მთავრობას, თუნდაც კომუნისტურს, ასეთი ანტიქართული პროპაგანდის წარმოება.
ბევრ ადგილას პარტიზანები ტყეებში დაიხიეს, მათ შორის ქაქუცა ჩოლოყაშვილიც. აქ ამტკიცებდნენ, რომ ჩოლოყაშვილი ჩვენი პარტიის მითითებებით მოქმედებდა, სვიმონ ყიფიანის წერილობითი ჩვენების საფუძველზე. თუმცა, მოწმე მიხეილ ჯავახიშვილმა კატეგორიულად უარყო მტკიცება, რომ ჩოლოყაშვილი ჩვენი პარტიის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა.
ჩოლოყაშვილი თავად ხელისუფლებამ აიძულა ამ ნაბიჯის გადადგმა. ჩვენმა პარტიამ მოგვიანებით შეძლო მის რაზმთან დაკავშირება. პროკურორმა სცადა ჩოლოყაშვილის ყაჩაღად და მკვლელად წარმოჩენა, მისი წარსულის გახსენებით: ის ადრე საკვების კომისიის ადიუტანტი და ადვოკატი იყო. ჩემი მორალური მოვალეობაა განვაცხადო, რომ ქაქუცა ჩოლოყაშვილი მხოლოდ ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლი და სამი წლის განმავლობაში ქვეყნის საუკეთესო პარტიზანი იყო.
პრაქტიკულად ყოველგვარი მხარდაჭერის გარეშე, ის სამი წლის განმავლობაში იბრძოდა საქართველოს თავისუფლებისთვის. მან პატიოსნად შეასრულა თავისი მოვალეობა სამშობლოს წინაშე.
ჩვენთანაც იგივე იყო ადრე - როდესაც მტერი მოდიოდა, ხალხის საუკეთესო შვილები ტყეებში გაიქცეოდნენ და იქიდან პარტიზანულ ომს იწყებდნენ. გაიხსენეთ, როგორ აწარმოებდნენ მეფეები ლუარსაბი და სვიმონი პარტიზანულ ომს ასი წლის განმავლობაში და ამის წყალობით შეინარჩუნეს საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეა. თავად ხევსურეთიც აჯანყდა. აქ პროკურორი ამტკიცებს, რომ ხევსურთა აჯანყება ორგანიზებული იყო დამოუკიდებლობის კომიტეტისა და ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მიერ, რაც, სავარაუდოდ, აშკარაა ბრძანება #1-დან, რომელიც გასცა კომიტეტის წევრმა ფსევდონიმით სამპერი. თუმცა, სამპერი დავით ვაჩნაძე აღმოჩნდა. ბრალდების დოკუმენტში ნათქვამია: „ვარდენ წულუკიძის ჩვენების თანახმად, ირკვევა, რომ იასონ ჯავახიშვილი მუშაობდა ბრძანება #1-ის მომზადებაზე“. მე გადავხედე საქმის გამოძიების ყველა ტომს და ვერ ვიპოვე მტკიცებულება, რომ ვარდენ წულუკიძემ ასეთი განცხადება გააკეთა. უფრო მეტიც, მას ამის შესახებ არ შეეძლო სცოდნოდა. აი, რა მომწერა სამპერიმ წერილში: „გაწყვიტეთ ყველა კავშირი ვარდენთან, რადგან ის წინააღმდეგია აჯანყებისთვის აქტიური მზადების“. როგორ შემეძლო ბრძანებების შედგენა ვარდენის თანდასწრებით? მიხეილ ჯავახიშვილმა აქ ჩვენება მისცა, რომ ჩვენმა პარტიამ არ გასცა ბრძანება ხევსურეთში აჯანყების დაწყების შესახებ, რომ სამპერიმ ეს საკუთარი ინიციატივით მიაწერა აჯანყებას და ამ წერილის არსებობის შესახებ გაზეთებიდან გავიგეთ. და გარდა ამისა, სამპერის წერილმა გამოიწვია თუ არა აჯანყება ხევსურეთში? აქ ნათქვამი იყო, რომ ხევსურეთში მოვლენები 1923 წლის აგვისტოს ბოლოს და სექტემბრის დასაწყისში მოხდა. ზუსტი თარიღი დადგენილი არ არის. ამ ხარვეზს შევავსებ: აჯანყება მთელ საქართველოში მოხდა 1924 წლის 28 აგვისტოს, ხოლო აჯანყება ხევსურეთში - 1923 წლის 28 აგვისტოს.
პირველ ბრძანებაში ნათქვამია: „გაცნობებთ, რომ ქართველი პარტიზანების მთავარი სამხედრო ოპერატიული შტაბის გადაწყვეტილების შესაბამისად, მიმდინარე წლის 27 სექტემბრიდან 15 ოქტომბრამდე დღე ითვლება ოკუპანტებისგან განთავისუფლების დასაწყისად. ოპერატიული გეგმა აჯანყების ზუსტი თარიღით ადგილობრივად მიიღება პაკეტში 20 სექტემბერს. „აუცილებლად წარმოადგინეთ თქვენი მოსაზრებები 15 სექტემბრამდე...“
აქედან ირკვევა, რომ სამპერის ბრძანება არ შეიძლებოდა ყოფილიყო ხევსურეთში 28 აგვისტოს მომხდარი აჯანყების მიზეზი. უფრო მეტიც, ბრძანება კრძალავდა აჯანყების დადგენილ ვადაზე ადრე დაწყებას.
მიუხედავად იმისა, რომ სამპერიმ არ გასცა ბრძანება ხევსურეთში აჯანყების დაწყების შესახებ, ჩვენ მოვითხოვეთ პასუხი დავით ვაჩნაძისგან და დამოუკიდებლობის კომიტეტმა გასცა ბრძანება აჯანყების დასრულების შესახებ, რაც საქმიდან ჩანს. მასალები.
ამგვარად, ცხადია, რომ ხევსურეთში აჯანყება ყოველგვარი დიქტატის გარეშე მოხდა. იქ უბრალოდ სპონტანური სახალხო ბრძოლა დაიწყო!
ოკუპაციამ და მთავრობის ეროვნულმა პოლიტიკამ პოლიტიკური პარტიები აიძულა გაერთიანებულიყვნენ რუსი დამპყრობლების წინააღმდეგ ბრძოლაში.
ჩვენი დამოუკიდებლობა განადგურდა; გარე ძალებმა გვაიძულეს შეიარაღებული წინააღმდეგობის გაწევა... ბრძოლა აგვისტო-სექტემბრის მოვლენებით დასრულდა. ჩემს პირველ გამოსვლაში ფაქტობრივი მდგომარეობა აღვწერე და აღარ გავიმეორებ.
პროკურორები ცდილობენ საქმის ისე წარმოჩენას, თითქოს გარე ძალები გვაკონტროლებდნენ, თითქოს ვიღაცამ საზღვარგარეთიდან გვიხელმძღვანელა და გვაიძულა ბრძოლა.
აქ დაცვის მხარემ ნათლად აჩვენა, რომ გარე ჩარევა ან ჩარევა არ ყოფილა.
საჭიროა მხოლოდ კოტე ანდრონიკაშვილისა და ჩემი მიერ ხელმოწერილი მემორანდუმის წაკითხვა, რომელიც საბჭოთა-ბრიტანეთის კონფერენციისადმი მიმართვა იყო. მემორანდუმი ამ სიტყვებით მთავრდება: „დამოუკიდებლობის კომიტეტი გენუაში გამართულ კონფერენციაზე დამსწრე სახელმწიფოების წარმომადგენლებს სთხოვს განიხილონ ჩვენი მიმართვა და მოითხოვონ, რომ რუსეთმა გაიყვანოს თავისი საოკუპაციო ჯარები საქართველოს ტერიტორიიდან და მისცეს ქართველ ხალხს დამოუკიდებლად აირჩიოს თავისი მთავრობა...“
ეს ადასტურებს, რომ ჩვენ არ მოვითხოვდით ჯარების შეყვანას ევროპიდან, ჩვენ არ გვინდოდა სხვა ქვეყნების ჩარევა - ჩვენ გვინდოდა რუსეთის ინტერვენციის დასრულება.
აქ ჩვენი ქართული სისხლი დაიღვარა და არა შავკანიანების, ფრანგების ან ინგლისელების სისხლი... ჩვენი ხანგრძლივი ბრძოლის განმავლობაში, ჩვენ შეგნებულად წავედით ციხეებსა და გადასახლებებში. ამ ბრძოლაში ჩვენ გაერთიანებულები ვიყავით: მუშები, გლეხები, ბურჟუაზია და სხვები.
პროკურორმა განაცხადა: „დამოუკიდებლობის კომიტეტის მიერ ხელმძღვანელობით აჯანყება არ იყო პროგრესული ფენომენი“. კითხვაა, რატომ?
„აჯანყება შიომღვიმის მონასტერში დაიწყო, მაგრამ სად დაიწყო ოდესმე რევოლუცია მონასტერში?“ განაცხადა მოქალაქე ოკუჯავამ.
ამ განცხადებაში რამდენიმე შეცდომაა. ჩვენ აჯანყება დავიწყეთ არა შიომღვიმიდან, არამედ სხვა ადგილიდან. ჩვენ არ ვიყავით მონასტერში, არამედ მის გვერდით ტყეში.
რუსეთში წმინდა სერგის სამების ლავრა ეროვნული მოძრაობის დიდი ხნის დასაყრდენი იყო. ამჟამად კრემლი, სადაც არა მხოლოდ ერთი, არამედ რამდენიმე მონასტერი მდებარეობს, მსოფლიო რევოლუციის ციტადელია. არა მგონია, რომ მნიშვნელობა ჰქონდეს, სად იწყება რევოლუცია. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ოქტომბრის რევოლუცია დაიწყო იმ საპატიო ადგილიდან, რომელსაც ეწოდება (ეს სიტყვა ტექსტიდან ამოღებულია).
თქვენ ამბობთ, რომ აჯანყება მასობრივი არ იყო... პროკურორმა ქავთარაძემ განაცხადა: გურიაში, სვანეთსა და იმერეთში აჯანყება მასობრივი იყო, მაგრამ არა სამეგრელოში. იმიტომ, რომ სენაკი მხოლოდ 15 ადამიანმა აიღო. ეს სიმართლეს არ შეესაბამება; 200 ადამიანი წავიდა სენაკის წინააღმდეგ და პირველმა ჯგუფმა, რომელიც მხოლოდ 40 კაცისგან შედგებოდა, აიღო. შეთქმულების გვერდის ავლით, რატომ უნდა გაეგზავნათ ათასობით ადამიანი იმ ადგილას, სადაც 40 კაცმა მოახერხა ეს და ერთი გასროლის გარეშე, უბრალოდ ყვიროდნენ?
ეს ფაქტი იმაზე მიუთითებს, რომ ოკუპანტებს სენაკში საერთოდ არ ჰქონდათ მხარდაჭერა.
მოქალაქე ოკუჯავამ თქვა: „ხალხს უბრალოდ სანახაობის ნახვა სურს და ისინი თამამად გამოვლენ ქუჩებში“. ესეც სიმართლეს არ შეესაბამება. 1921 წლის 25 თებერვალს წითელი არმია შევიდა თბილისში, მაგრამ ქართველები სიხარულით და ენთუზიაზმით არ გამოვიდნენ მათ მისასალმებლად; ისინი სახლებში ჩაიკეტნენ და ტიროდნენ.
დასავლეთ საქართველოში აჯანყებები მართლაც მასობრივი იყო. აღმოსავლეთ საქართველოში ისინი ასეთი მასშტაბის არ ყოფილა, მაგრამ ის ფაქტი, რომ აჯანყება იქ წარმატებით არ დასრულებულა, შეიძლება აიხსნას ჭიათურაში ნაადრევი აჯანყებითა და ღალატით. ხალხმა სრულად დაგვიჭირა მხარი.
და როგორ შეიძლება ეჭვი შევიტანოთ აჯანყების მასობრივ მასშტაბში, როდესაც მსხვერპლი ათასობით ითვლის? რა თქმა უნდა, აჯანყებაში სულ მცირე რამდენიმე ათასი ქართველი მონაწილეობდა? და როდესაც ასე პრეტენზიულად საუბრობთ მასობრივ მონაწილეობაზე, რატომ გავიწყდებათ, რომ 1921 წლის 25 თებერვალს ხუთმა ქართველმაც კი არ დაუჭირა მხარი საბჭოთა ხელისუფლებას და რომ საქართველო, ქართველი ბოლშევიკებისთვის, რუსეთის არმიამ დაიპყრო?
იქნებ ჩვენი აჯანყება პროგრესული არ იყო, რადგან მას ესწრებოდნენ ადამიანები, რომლებიც ადრე პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იყვნენ?
აჯანყებაში, როგორც თავად სტალინმა დაადასტურა, ძირითადად გლეხები იბრძოდნენ, მაგრამ მუშები და დიდებულებიც მონაწილეობდნენ.
პროკურორმა განაცხადა: „აჯანყებულებს რეაქციული ლოზუნგები ჰქონდათ. ერთ ადგილას მათ შოთა რუსთველის ძეგლი დაამსხვრიეს, მეორეში კი სლოგანი: „გაუმარჯოს ქრისტიანობას!““
ამით პროკურორმა გადაუხვია პრინციპულ მიდგომას, რომელიც მას მანამდე ასე ახასიათებდა. როგორ? რუსეთის ოქტომბრის რევოლუციის დროს არა მხოლოდ მრავალი ძეგლი განადგურდა, არამედ თითქმის მთელი რუსეთი ნანგრევებად იქცა. შემოიღეს „ძარცვის კვირა“ და „სიყვარულის კვირა“. ეს იყო ოქტომბრის რევოლუციის მთავარი მიზანი?
საქართველოშიც იგივე: ჩვენი მიზანი ძეგლის დანგრევა და არაქრისტიანების დევნა იყო? ეს იყო ჩვეულებრივი ექსცესები. ეს იყო გამონაკლისები, ნაძირლების იზოლირებული ქმედებები, რომლებიც არანაირად არ ახასიათებს ჩვენს რევოლუციას. ჩვენი სლოგანი იყო: „საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა“ და ეს ნამდვილად რეგროგრადიზმის სლოგანია?
თქვენ თვითონ ამბობთ, რომ როდესაც დაჩაგრული ხალხი დამოუკიდებლობისთვის იბრძვის იმპერიალისტების წინააღმდეგ, ამას პროგრესი ეწოდება, მაგრამ რატომ არის ეს რეგრესი, როდესაც დაჩაგრული ხალხი საბჭოთა რუსეთს ებრძვის?
სინამდვილეში კი, დამპყრობლისა და მჩაგვრელის წინააღმდეგ ბრძოლა ყოველთვის პროგრესულია, ვინც არ უნდა იყოს ის - წითელი თუ შავი იმპერიალისტი.
ამიტომაც არ ვთვლი თავს დამნაშავედ!
დავასრულე. ჩვენ დამოუკიდებლობისთვის ვიბრძოდით, ჩვენი აჯანყება ჩაიშალა და ჩვენ, ვინც ამ აჯანყებას ვუძღვებოდით, გოლგოთაზე წავალთ.
არაბული ლეგენდა მახსენდება: მზე აღარასდროს ამოვიდა და დაიკარგა. ჩიტმა, რომელსაც სიბნელე არ შეეძლო, მზის დაბრუნება აირჩია. ამ მიზნით, მან უფრო და უფრო მაღლა დაიწყო ფრენა. არ მახსოვს, მოახერხა თუ არა ამ ჩიტმა მზის დაბრუნება, მაგრამ ის დაიღუპებოდა... მზის სხივებში დაიწვა. ქართული ინტელიგენციის პატრიოტული თაობა, რომელსაც ჩვენ ვეკუთვნით, პირველად ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას მაშინ მიუდგა, როდესაც ცარისტული რუსეთი მართავდა ამ რეგიონს, რომლის წინააღმდეგაც ქართველი ხალხი მე-19 საუკუნის განმავლობაში განმათავისუფლებელ ბრძოლას აწარმოებდა. კახეთი 1802 წელს აჯანყდა, შემდეგ მთიულეთი 1804 წელს. კახეთში მეორე აჯანყება 1812 წელს მოხდა, რასაც მოჰყვა აჯანყება იმერეთში 1820 წელს. ამ აჯანყებებში გამოირჩეოდნენ ალექსანდრე ბატონიშვილი და იმერეთის მეფე სოლომონი. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ქართული ეროვნული იდეა საუკეთესოდ გამოიხატა პროგრესული ქართველი მოაზროვნეების სიტყვებსა და საქმეებში. უნდა გავიხსენოთ მეორე დიმიტრი თავგანწირული, დიმიტრი ყიფიანი, რომელმაც მოწამეობრივი სიკვდილი განიცადა სამშობლოს გულისთვის. შემდეგ იყო დიდი ილია, რომელიც 50 წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა ეროვნულ მოძრაობას. მისი მოთხრობიდან მოხევეთა სიტყვები ჩვენს ლოზუნგად იქცა: „ჩვენ საკუთარ თავს უნდა ვეკუთვნოდეთ“.
ამის ასახსნელად, მინდა შევეხო ჩვენს ბრძოლასთან დაკავშირებული წარსული მოვლენების ზოგიერთ ასპექტს. ჩემს ახსნაში ვეცდები, თავი ამაღლდეს პროკურორ ქავთარაძის პრინციპულ პოზიციებზე, რადგან ეს პოზიცია ზუსტად შეესაბამება მიმდინარე ისტორიულ მომენტს და ჩემი ხალხის ინტერესებს. პროკურორი ჩვენს ბრძოლას ასე ხსნის: ადამისა და ევას დროიდან მოყოლებული, მეორე და მესამე ინტერნაციონალებს შორის ბრძოლა მიმდინარეობს და აგვისტოს აჯანყება საქართველოში ამ ბრძოლის მხოლოდ ერთი ეპიზოდია. თუ ეს სიმართლეა, მაშინ რა კავშირი აქვთ ამასთან ეროვნულ-დემოკრატებს, რომლებსაც პროკურორმა ასე გულუხვად გამოუტანა სიკვდილით დასჯა? ცხადია, შეუძლებელია საქართველოში მომხდარის ახსნა ინტერნაციონალებს შორის ურთიერთობით. არსებობს სრულიად განსხვავებული მიზეზები, რომლებიც ბრალდებამ, განზრახ თუ უნებლიედ, უგულებელყო.
მე-20 საუკუნის ე.წ. პირველი რუსული რევოლუცია უცხო აღმოჩნდა საქართველოსთვის. თუმცა, ამ საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა ქართული ეროვნული პარტიები, რომლებიც ქართული დროშის გარშემო გაერთიანდნენ. ქართული თვითშეგნება კვლავ ძლიერდებოდა, როგორც ძველად.
ყოფილ რუსეთის იმპერიაში მოხდა მეორე რევოლუცია, რომლის შედეგებიც განსხვავებული იყო რუსეთისა და საქართველოსთვის. მიუხედავად იმისა, რომ იქ, რუსეთში, ამ რევოლუციის ბუნება - პოლიტიკური თუ სოციალური, ბურჟუაზიული თუ სოციალისტური - განიხილებოდა, აქ, საქართველოში ყველაფერი ნათელი და უდავო იყო. რევოლუციას ეროვნული ხასიათი უნდა ჰქონდეს.
რუსეთის რევოლუციას ორი თარიღი ახასიათებს: 1917 წლის 28 თებერვალი და იმავე წლის 25 ოქტომბერი. ორივე ეს თარიღი მნიშვნელოვანია ქართველებისთვის, მაგრამ ჩვენ გვაქვს ჩვენი საკუთარი დღესასწაულები: 1917 წლის 19 დეკემბერი, როდესაც შეიკრიბა პირველი საქართველოს ეროვნული კრება და 1918 წლის 26 მაისი, როდესაც ჩვენ გამოვაცხადეთ ჩვენი დამოუკიდებლობა.
ჩვენ ყველანი, პარტიული კუთვნილების მიუხედავად, ვიბრძოდით საქართველოს დამოუკიდებლობის დასამყარებლად. ბევრი პოლიტიკური შეცდომა იყო. ჩვენ ვცდილობდით მათ შიდა დონეზე გამოსწორებას. როდესაც საერთაშორისო კრიზისი ჩაცხრა, გადავწყვიტეთ დამფუძნებელი კრების დაშლა და პარლამენტის არჩევა, მაგრამ როგორც კი ამ იდეის განხორციელებას ვაპირებდით, თებერვლის ცივი დღეები დადგა.
რა მოხდა თებერვალში? მართლაც, თავიდან ზოგი ამბობდა, რომ საქართველოში რევოლუცია მოხდა, მაგრამ დღეს არავინ იმეორებს ასეთ ისტორიებს.
ჩვენ ყველანი აქტიურად ვმონაწილეობდით თებერვლის მოვლენებში და კარგად ვიცით, რომ ეს არ იყო რევოლუცია, არამედ რუსეთის შეიარაღებული აგრესია საქართველოს წინააღმდეგ. რამდენად გამართლებული იყო რუსეთის ქმედებები? ეს უნდა შეფასდეს, რადგან აგვისტოს მოვლენები იქიდან იღებს სათავეს.
საქართველოსა და რუსეთს შორის ურთიერთობები ფორმალიზდა 1783 წლის ხელშეკრულებით, რომლითაც საქართველომ აშკარად შეზღუდა თავისი უფლებები, ხოლო რუსეთმა ჩვენს მიმართ ვალდებულებები აიღო. რუსეთმა დაარღვია ეს ხელშეკრულება და მოგვიანებით უარყო იგი. საქართველოს ჰქონდა უფლება, უარი ეთქვა ხელშეკრულებაზე, რაც გამოიწვევდა ხელშეკრულებამდე არსებული უფლებების დაბრუნებას, ანუ რუსეთისა და ანტანტის მიერ აღიარებულ სუვერენიტეტს. ამრიგად, რუსეთის 1921 წლის შემოჭრა საქართველოს დამოუკიდებლობის დარღვევა იყო, რომელმაც ჩვენ ჩამოგვართვა დამოუკიდებლობის გამოცხადების ისტორიული უფლებაც კი და ეროვნული თვითგამორკვევის მხოლოდ რამდენიმე დემოკრატიული პრინციპით დავკმაყოფილდით.
დამოუკიდებლობა გამოაცხადა საქართველოს სახალხო საბჭომ, რომელშიც შედიოდნენ ყველა პარტიის წარმომადგენლები და სეიმის წევრები. იგივე იდეები გაიზიარეს ყველა რევოლუციური პარტიისა და ორგანიზაციის წარმომადგენლებმა და საბოლოოდ, დამოუკიდებლობა დაადასტურა საქართველოს დამფუძნებელმა კრებამ, რომელიც ხალხის მიერ იყო არჩეული. ამრიგად, ჩვენმა ხალხმა თავად განსაზღვრა საკუთარი თვითგამორკვევა და შეიძლება თუ არა ამის თქმა, რომ ხალხს ამ საკითხზე კონსულტაცია არ გაუწიეს, როგორც პროკურორი ქავთარაძე ამტკიცებს?
რამდენად იყო რუსეთის შემოჭრა გამართლებული თავად კომუნისტური თეორიის პერსპექტივიდან? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად, უნდა გავიგოთ კომუნისტური პარტიის მიდგომა ეროვნულ საკითხთან მისი დაარსებიდან მის ბოლო მომენტებამდე. ჯერ კიდევ 1896 წელს, ლონდონში გამართულ საერთაშორისო სოციალისტურ კონგრესზე, მიღებულ იქნა რეზოლუცია, რომლის მიხედვითაც დაჩაგრულ ხალხებს უნდა მიენიჭოთ თვითგამორკვევის უფლება. იგივე გადაწყვეტილება ორი წლის შემდეგ რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის პირველ კონგრესზე დადასტურდა, ხოლო იმავე პარტიის მეორე კონგრესზე ეს საკითხი პარტიის პროგრამაში ცალკე პუნქტად შევიდა.
როგორც ლენინმა მეორე კონგრესზე განაცხადა, ხალხების თვითგამორკვევა პოლიტიკური გაგებით იყო გაგებული და არა კულტურული და გაგებული იყო, როგორც ხალხების უნარი, შექმნან ცალკეული სახელმწიფოები.
თავად ლენინმა ეს კონცეფცია შემდეგნაირად განმარტა: „ხალხის თვითგამორკვევის უფლება არ არის ავტონომიის უფლება, არც ფედერაციის უფლება, რადგან ჩვენ ნებისმიერი ფედერაციის წინააღმდეგი ვართ - ეს არის გამოყოფის უფლება“.
რადგან თვითგამორკვევა ძალიან ბუნდოვანი ტერმინი იყო, ბოლშევიკებმა ის სხვა ტერმინით შეცვალეს: „გამოყოფის უფლება“. ბოლშევიკებმა ეს უფლება მცირე ხალხებს არა მხოლოდ კაპიტალიზმისა და რევოლუციის ეპოქაში, არამედ სოციალიზმის დროსაც მიანიჭეს. აი, რა დაწერა ლენინმა 1919 წლის ოქტომბერში ერების თვითგამორკვევის შესახებ: „ჩვენ ვადასტურებთ, რომ სოციალიზმის ღალატი იქნებოდა ერების თვითგამორკვევის უფლების უარყოფა სოციალიზმის დროს“.
ლენინმა კატეგორიულად მოითხოვა დაჩაგრული ხალხებისთვის გამოყოფის უფლება თებერვლის რევოლუციისთანავე, 1917 წლის სექტემბერში. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, 1918 წლის 2 ნოემბერს, საბჭოთა მთავრობამ გამოსცა „რუსეთის ხალხების უფლებების დეკლარაცია“, რომელსაც ხელს აწერდნენ ლენინი და ჯუგაშვილი. ეს დეკლარაცია მოიცავდა შემდეგ პუნქტებს:
1) რუსეთის ხალხების თანასწორობა და სუვერენიტეტი.
2) რუსეთის ხალხების თავისუფალი თვითგამორკვევის უფლება, მათ შორის გამოყოფა და დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ჩამოყალიბება.
ბოლშევიკების აზრით, გამოყოფის საკითხი თავად დაჩაგრულმა ხალხმა უნდა გადაწყვიტოს, დამოუკიდებლად და მჩაგვრელის მონაწილეობის გარეშე.
ლენინმა მაგალითად მოიყვანა ნორვეგიის შვედეთისგან გამოყოფა, სადაც გადაწყვეტილება თავად ნორვეგიამ მიიღო, რომელიც შვედეთის ნახევარია და არა რომელიმე კონკრეტულმა კლასმა.
მე-8 კონგრესზე ლენინმა, ბუხარინის საპასუხოდ, განაცხადა: „ჩვენს პროგრამაში არ უნდა იყოს საუბარი თვითგამორკვევაზე, რადგან ეს არასწორია“. ყველა ერმა თავად უნდა გადაწყვიტოს თვითგამორკვევის საკითხი, რადგან ეს ხელს უწყობს მუშების თვითგამორკვევას. თუ ჩვენ ვაცხადებთ, რომ არ ვაღიარებთ ფინელ ხალხს, არამედ მხოლოდ ფინეთის მშრომელ მასებს, მაშინ ეს სისულელე იქნება (ძალიან წვრილმანი) - არ ვაღიარებთ იმას, რაც არ შეიძლება არსებობდეს. რაც არსებობს, გაიძულებთ მის აღიარებას.
ამრიგად, კომუნისტურმა რუსეთმა თავისი შემოჭრით დაარღვია საქართველოს უფლებები და ამავდროულად გათელა საკუთარი კომუნისტური პრინციპები ეროვნულ საკითხთან დაკავშირებით.
შესაძლოა, რუსეთი აქ იმიტომ მოვიდა, რომ თვლიდა, რომ ანტანტისგან დაცვა გვჭირდებოდა?
ერთ დროს ანტანტა აქ სამხედრო ძალად იყო და აჭარის რეგიონიც კი დაიპყრო. ჩვენ ამისთვის მათ წინააღმდეგ ვიბრძოდით, მაგრამ ეს მხოლოდ პატარა საქართველოში ხდებოდა? იგივე არ მოხდა უზარმაზარ რუსეთში, როდესაც იაპონიამ სახალინის ნაწილი დაიპყრო? შეიძლებოდა ეს სხვა ქვეყნებისთვის რუსეთში შეჭრის საბაბად გამოსულიყო? რუსეთმა ჩვენთან ხელშეკრულება დადო, როდესაც ანტანტა აქ იყო, მაგრამ შეიჭრა მაშინ, როდესაც ანტანტა აღარ იყო აქ და სწორედ იმიტომ, რომ ის აღარ იყო აქ.
შესაძლოა, რუსეთი შემოიჭრა, რადგან ჩვენ ვრანგელს და დენიკინს დავეხმარეთ? მაგრამ როდესაც რუსეთი თავს დაგვესხა, არც ვრანგელი და არც დენიკინი ცოცხლები არ იყვნენ. ასე რომ, ეს არ ამართლებს შემოჭრას.
მაშინ რატომ დაგვიკავეს?
ეჭვი არ ეპარება რადეკის გულწრფელობაში, რომელმაც მესამე ინტერნაციონალის ერთობლივ კონგრესზე განაცხადა: „რუსეთმა საქართველო მიიტაცა, რადგან მას ნავთობის გზაზე წვდომა უნდა უზრუნველყოს“.
როდესაც პოლონეთმა სცადა დანციგის ნიშნის გამოყენების უფლების დარღვევა, რუსულმა კომუნისტურმა პრესამ დიდი აჟიოტაჟი ატეხა - პოლონეთი დანციგს ჩაგრავდა, ხოლო თავად რუსეთმა მთლიანად შთანთქა საქართველო. საბჭოთა რუსეთი ლამაზი ლოზუნგებით გვესხმოდა თავს, მაგრამ ამ ლოზუნგების მიღმა იმპერიული მისწრაფებები და საქმეები დავინახეთ.
ყველა რუსი, როგორც აქ, ასევე მის ფარგლებს გარეთ, კომუნისტურ რუსეთს ეხმარებოდა ოკუპაციაში.
ქართველი ხალხი ერთიანად აღდგა რუსი დამპყრობლების წინააღმდეგ და მტერს ღირსეული წინააღმდეგობა გაუწია. ტაბახმელას, კოჯორის, გომის, მუხადირის, გაგრის, სოხუმის, ათონის და საჯავახოს ბრძოლები ოქროს ასოებით ჩაიწერება ჩვენს ისტორიაში. მტერმა დაგვმარცხა არა იმიტომ, რომ ხალხს ბრძოლა არ სურდა, როგორც ამას აქ პროკურორი ამტკიცებს. მთავრობას არ გააჩნდა წინდახედულება, ვერ მოემზადა და ვერ შეძლო წინააღმდეგობის ორგანიზება.
მთავრობამ მიატოვა საქართველო, ქართველმა ხალხმა დროებით ხმლები ჩაყარა ქარქაშში და მოვლენების განვითარებას დაელოდა...
აქ ჩამოყალიბდა ქართველი ბოლშევიკების საბჭოთა მთავრობა. შეიძლება შეგახსენოთ, როგორ იქცეოდნენ ქართველი ბოლშევიკები თებერვლის შემოსევამდე?
1917 წელს ისინი ეროვნულ კრებას დაესწრნენ. მათ არ დაუჭირეს მხარი 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტს და დაიწყეს აჯანყებების ორგანიზება საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში, მაგრამ ყველგან დამარცხდნენ. როდესაც მიხვდნენ, რომ ქართველი ხალხი მათ არ უჭერდა მხარს, საქართველო დატოვეს და რუსეთის არმიასთან ერთად დაბრუნდნენ, რითაც ხელი შეუწყვეს საქართველოს ოკუპაციას უცხო ძალების მიერ.
რამდენად იყო გამართლებული ქართველი ბოლშევიკების ეს საქციელი თავად კომუნისტური იდეოლოგიის პერსპექტივიდან? სტალინმა თქვა: „ხალხებს აქვთ უფლება, მოაწყონ თავიანთი ცხოვრება და შეინარჩუნონ ყველა ეროვნული ინსტიტუტი, როგორც სასარგებლო, ასევე მავნე; არავის აქვს უფლება ჩაერიოს ხალხის შიდა ცხოვრებაში“.
მაშ, რა უნდა გაეკეთებინა კომუნისტურ პარტიას, თუ ის არ აღიარებდა საქართველოს დამოუკიდებლობას? ამ კითხვაზე პასუხი მოცემულია ლენინის წერილში „ეროვნული თვითგამორკვევის უფლების შესახებ“: „თუ ნორვეგიელი ხალხის უმრავლესობა მონარქიის მომხრეა, ხოლო პროლეტარიატი რესპუბლიკის მომხრე, მაშინ ნორვეგიელ პროლეტარიატს ორი ვარიანტი აქვს: ან რევოლუცია, თუ შესაბამისი პირობები მომწიფდა, ან უმრავლესობისადმი დამორჩილება და პროპაგანდისა და აგიტაციის გზით მუშაობის გაგრძელება“. სწორედ ეს უნდა გაეკეთებინათ ქართველ ბოლშევიკებს.
რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ, ქართველმა ბოლშევიკებმა საქართველო დაიკავეს. მოსალოდნელი იყო, რომ მთავრობა ფრთხილი პოლიტიკის გატარებას შეეცდებოდა, რათა ქართველ ხალხს დაევიწყებინა ბოლშევიკების ხელისუფლებაში მოსვლასთან დაკავშირებული მრავალი მოვლენა. მართლაც, ბოლშევიკებმა თავდაპირველად განაცხადეს, რომ საქართველოში ხელისუფლების ცვლილება მოხდა: სახელმწიფოს მეთაურებად მუშებმა და გლეხებმა ბურჟუაზია ჩაანაცვლეს, მაგრამ დამოუკიდებლობა შენარჩუნდებოდა. უფრო მეტიც, საქართველო ადრე ფიქტიური დამოუკიდებლობით სარგებლობდა, ახლა კი ფაქტობრივი დამოუკიდებლობით სარგებლობდა.
რამდენად შეესაბამებოდა მთავრობის შემდგომი ქმედებები ამ დეკლარაციას? პირველი, რაც გაკეთდა, იყო რკინიგზის რუსეთთან შეერთება, რამაც გამოიწვია მოვლენა, რომელიც კოტე ცინცაძემ მე-12 კონგრესზე აღწერა: „როსტოვიდან მუშებს იბარებენ და No20-221 დეპეშაზე დართული დოკუმენტის თანახმად, იუწყება, რომ სამუშაოებისთვის საჭიროა შემდეგი მუშები: საზოგადოებრივი განყოფილების დირექტორი და მისი სამი მოადგილე, 34 ტექნიკოსი, 22 გზის მუშა, 122 კოოპერატივის უხუცესი, 6 ინსპექტორი, 396 გზის მცველი, 317 მუშა, 180 მატარებლის მცველი, 4 ხიდის მცველი, 3 საწყობის მენეჯერი, 6916 სარემონტო მუშა, 2209 მუშა, 182 კანალიზაციის გამწმენდი, 33 კლერკი, 14 მთავარი ბუღალტერი, 110 ძრავის მემანქანე და ა.შ. სულ, ადგილობრივი ელემენტების შესაცვლელად დაახლოებით 15000 ადამიანია გაწვეული. ასე ებრძვის საბჭოთა მთავრობა თავადაზნაურობას!“
მოსამართლე: ბრალდებულო ჯავახიშვილო, გაფრთხილებას გაძლევთ - თქვენ არ გაქვთ უფლება წარმოადგინოთ დოკუმენტები, რომლებიც არ არის დართული საქმის მასალებში!
იასონ ჯავახიშვილი: ჩემს მიერ მოწოდებული ციტატა მე-12 კონფერენციის ოფიციალური ჩანაწერიდან არის. პროკურორმა აქ წარმოადგინა მრავალი დოკუმენტი, რომლებიც არ იყო დართული საქმის მასალებში. კარგი, მე ვიცი, რომ ჩემი თავდაცვის უფლებები შეზღუდულია.
მოსამართლე: გააგრძელეთ.
იასონ ჯავახიშვილი: ამ ციტატიდან გამომდინარე, როგორც ჩანს, საქართველოში არა ქართველმა მუშებმა, არამედ რუსმა მუშებმა ჩაანაცვლეს ქართველი მუშები.
შემდეგ ახალმა მთავრობამ ექსპერიმენტები დაიწყო ქართულ ეკლესიაზე. სინდისის თავისუფლების დეკლარაციის მიუხედავად, ჩვენი რელიგიის დევნა დაიწყო. გაზეთ „კომუნისტის“ ცნობით, დაახლოებით 1500 ქართული ეკლესია დაიხურა. მღვდლებს წვერის გაპარსვა აიძულეს. ხელუხლებელი მხოლოდ 15 ეკლესია დარჩა. მაგრამ ესეც არ იყო საკმარისი. მათ შეურაცხყვეს ეროვნული გმირების, წმინდა დავითისა და კონსტანტინეს საფლავები. ესენი არა მხოლოდ რელიგიური, არამედ ეროვნული გმირებიც იყვნენ - ეს შეურაცხყოფდა ჩვენს ეროვნულ გრძნობებს. რატომ მიმართა მთავრობამ რეპრესიებს ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის წინააღმდეგ? იმიტომ, რომ რელიგია შეუთავსებელია კულტურასთან? ისეთ განვითარებული კულტურის მქონე ქვეყნებში, როგორიცაა ინგლისი და საფრანგეთი, არავინ ერევა რელიგიაში. შესაძლოა, რელიგიას ადგილი არ აქვს საბჭოთა ქვეყანაში? მაგრამ აზერბაიჯანში არც ერთი მეჩეთი არ დაკეტილა. სომხეთში, მიასნიკოვის წიგნის „სომხური პოლიტიკური პარტიები საზღვარგარეთ“ მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, მხოლოდ რამდენიმე ეკლესია დაიხურა. ამასობაში, საბჭოთა რუსეთში თითქმის ყველა ეკლესია ღიაა და რამდენიმე სემინარიაშიც კი ამზადებენ მღვდლებს.
შესაძლოა, ეს რეპრესიები ხალხის რელიგიური გრძნობების ჩახშობას ისახავდა მიზნად? მიაღწიეს თუ არა მათ ამ მიზანს?
ქართველმა ხალხმა ქართული ეკლესიის წინააღმდეგ ამ რეპრესიებში დაინახა ვოსხოდის მოვლენების საფრთხე და რუსული ეკლესიის მცდელობა, ქართული ეკლესია საკუთარ ეპარქიად მოეთხოვა.
შემდეგ ჩვენი ტერიტორიების ჯერი დადგა. რუსეთმა თურქეთს დაუთმო ჩვენი უძველესი ტერიტორიები - ბაღვაშის ოლქის ნაწილი და არტაანი.
არც სომხეთი დარჩა საჩუქრების გარეშე. რუსეთმა, რომელმაც საბჭოთა სომხეთი შეიერთა, 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულების თანახმად, აღიარა საქართველოს უფლება მთელ ყოფილ ტფილისის გუბერნიაზე. ოკუპაციის შემდეგ, თითქმის მთელი ბორჩალის ოლქი, ხრამამდე, სომხეთს გადაეცა. რატომ? ლორეს რეგიონი ისტორიულად ყოველთვის ჩვენ გვეკუთვნოდა, გეოგრაფიულად და ეკონომიკურად, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კომუნისტებისთვის, როგორც მარქსისტებისთვის. მართლაც, ამ რეგიონში სომეხი უფრო მეტია, ვიდრე ქართველი, მაგრამ ეს უმრავლესობა რუსეთმა ხელოვნურად შექმნა. გარდა ამისა, თუ წმინდა ქართული სოფლები „ოსეთში“ შედიოდა, მაშინ რატომ არ შეიძლებოდა სომხური სოფლების საქართველოს შემადგენლობაში დარჩენა? ჩვენ აზერბაიჯანთან არანაირი პრობლემა არ გვქონდა; მხოლოდ ზაქათალას ოლქის დალაგება გვჭირდებოდა. თუმცა, საბჭოთა ხელისუფლებამ სიღნაღის ოლქის ნაწილი, ფაქტობრივად, აზერბაიჯანს გადასცა და დავით გარეჯის მონასტერიც კი გადასცა მათ, რაც სრულიად გაუგებარია, თუ როგორ იყო ეს გამართლებული.
გარდა ამისა, ბუდუ მდივანმა ოფიციალურად განაცხადა მოსკოვში: „მე ხელი მოვაწერე სომხურ-ქართულ შეთანხმებას ტერიტორიების შესახებ მისი წაკითხვის გარეშე“.
რამდენად სახელმწიფო მოღვაწე იყო მდივანი, როდესაც თვალი დაიხუჭა და უდიდესი მნიშვნელობის დოკუმენტს მოაწერა ხელი? რამდენიმე კვირის წინ რუსეთში პილენკოვოს აფხაზეთთან შეერთების გამო აჟიოტაჟი ატყდა. რუსეთიდან ჩამოსული კომისია რამდენჯერმე ჩავიდა ადგილობრივი პირობების შესასწავლად და საკითხი კვლავ გადაუჭრელი რჩება. წარმოიდგინეთ, როგორ განიცდის უზარმაზარი რუსეთი, რომელიც ერმაკებმა ადვილად გააფართოვეს ციმბირში უზარმაზარი ტერიტორიებით, მიწის პატარა ნაჭრის გადაცემისას, მაშინ როცა ამავდროულად, რა ადვილად აშორებენ ჩვენი წინაპრების სისხლით გაჟღენთილ უზარმაზარ ტერიტორიებს პაწაწინა საქართველოდან.
ახლა კი ფედერაციაზე ვისაუბროთ. ჯერ დამოუკიდებლობა გამოცხადდა და საბჭოთა საქართველო „შეუერთდა“ საბჭოთა რუსეთს. შემდეგ შეიქმნა ორდონიანი ფედერაცია. რატომ არ შეუერთდა საქართველო პირდაპირ საკავშირო ფედერაციას? სტალინმა ამაზე კომენტარი გააკეთა: „აუცილებელია ამიერკავკასიის ფედერაციის, როგორც ეროვნული თანხმობის ორგანოს შენარჩუნება, რადგან ეს კავშირი საქართველოს პრივილეგირებულ მდგომარეობას ართმევს“. ეს პრივილეგიებია: თბილისი, როგორც რკინიგზის კვანძი და ბაღვაშის პორტი, რომელიც ასე აუცილებელია სომხეთისა და აზერბაიჯანისთვის. და საქართველოს შეუძლია ეს პრივილეგია ბოროტი მიზნებისთვის გამოიყენოს...
რამდენად საფუძვლიანია ეს არგუმენტი? უკრაინას ბაქოს ნავთობი სჭირდება, მაგრამ ნიშნავს ეს იმას, რომ უკრაინამ და აზერბაიჯანმა ფედერაცია უნდა შექმნან?
საქართველოს რკინიგზა და მისი მთავარი კვანძები უკვე საკავშირო საკუთრება გახდა. მაშ, რა ლოგიკაა საქართველოსთვის იმ პრივილეგიების ჩამორთმევა, რომლებიც უკვე საკავშირო ცენტრს გადაეცა?
ან იქნებ ამიერკავკასიის ფედერაცია უნდა არსებობდეს ხალხთა სოლიდარობის გასაძლიერებლად? ამ არგუმენტს გავიგებდი, ბოლშევიკები ფედერაციას რომ მოითხოვდნენ, როდესაც დაშნაკები, მუსავატისტები და ეროვნულ-დემოკრატები ხელისუფლებაში იყვნენ შესაბამისად სომხეთში, აზერბაიჯანსა და საქართველოში, რადგან ისინი ამტკიცებდნენ, რომ ჩვენ ხელს ვუშლიდით ხალხთა ეროვნულ სოლიდარობას.
მაგრამ როდესაც საბჭოთა ხელისუფლება უკვე არსებობს სამივე ქვეყანაში, განა ეს საკმარისი არ არის ამ ქვეყნების ინდივიდუალურად ერთიან საბჭოთა ფედერაციაში ინტეგრაციით სოლიდარობის გარანტირებისთვის? სხვათა შორის, როგორ მოახერხა ამიერკავკასიის ფედერაციამ ხალხთა სოლიდარობის უზრუნველყოფა?
ეროვნული დაპირისპირება არასდროს მიუღწევია ისეთ დონემდე, როგორც ახლაა და ამას თავად კომუნისტები აღიარებენ.
მოკლედ, საქართველოს არ ჩამოერთვა პრივილეგიები, არამედ დამოუკიდებლობის აბსოლუტურად ყველა ელემენტი.
შესაძლოა, ვინმემ თქვას, რომ ტერიტორიების ასეთ განაწილებას, ფედერაციას მარქსიზმი და ლენინიზმი ითხოვს? მე საკმაოდ კარგად ვიცნობ ამ სწავლებებს და კატეგორიულად ვაცხადებ, რომ არცერთი მათგანი არ გულისხმობს საქართველოს ინტერესების შეწირვას რაიმე მიზეზით ან მის გარეშე. ასეთი რამის მტკიცება ამ ორი სწავლების შეურაცხყოფა იქნებოდა.
შესაძლოა, ვცდებით და კომუნისტური პერსპექტივიდან ასე უნდა იყოს საქმე, მაგრამ აი, რას ამბობს თავად ფილიპ მახარაძე: „სახელმწიფო ძალაუფლება არსებობს არა მხოლოდ კომუნისტებისთვის, არამედ ყველა მუშისა და გლეხისთვის“. ამ ყველაფრის შემდეგ მივიღეთ შემდეგი: „ამხანაგებო,“ ამბობს ფილიპ მახარაძე, „ყველასთვის ნათელი გახდა, თუ რა სახის თავისუფლება და დამოუკიდებლობაა ეს“. „ჩვენ გვყავს ერთი პარტია, გვყავს ერთი ცენტრალური ორგანო, რომელიც საბოლოოდ წყვეტს ყველა საკითხს ყველა რესპუბლიკისთვის, უფროსი თანამდებობის პირების დანიშვნამდე. ეს ყველაფერი ერთი და იგივე ორგანოდან მოდის, ამიტომ ამ პირობებში თავისუფლებასა და დამოუკიდებლობაზე საუბარს აზრი არ აქვს!“ და ბოლოს, მახარაძე ასკვნის: „ამხანაგებო, ჩვენ დავამყარეთ საბჭოთა ხელისუფლება არა იმისთვის, რომ აეფეთქებინათ საქართველოში არსებული სახელმწიფო, არამედ იმისთვის, რომ მასები ინტეგრირებულიყო საბჭოთა სისტემაში. დამოუკიდებლობა გამოცხადდა და ჩვენ რაღაც უნდა გვეღონა ამის შესახებ“.
ნათელია, რომ თებერვლის მოვლენების შემდეგ მომხდარი ყველა ამ ცვლილების მიზანი სინამდვილეში არ იყო ხელისუფლების შეცვლა, რაც მეორეხარისხოვანია, არამედ საქართველოს დამოუკიდებლობის განადგურება.
ამ გარემოებამ გამოიწვია არეულობა თავად ქართველი კომუნისტების რიგებშიც კი, ე.წ. „გადახრა“ და ქართველი ხალხი იძულებული გახდა აჯანყებისთვის მომზადების გზას დაადგა.
თავდაპირველად, სახალხო აჯანყებები სპონტანური იყო - ხალხმა იხილა მტრის შემოჭრის ყველა საშინელება და შედეგი და აჯანყებები საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში იფეთქა. 1921 წელს სვანეთი აჯანყდა. ამ აჯანყების ორგანიზებაში საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტს ადანაშაულებენ, მიუხედავად იმისა, რომ კომიტეტი ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული. ამის მიუხედავად, იგივე კომიტეტი ასევე დადანაშაულებულია მისი ჩახშობის შედეგებში.
შეგახსენებთ სვანეთში აჯანყების მიზეზებს: სვანებზე ზეწოლა განხორციელდა - თქვენ არ ხართ ქართველები, ამიტომ მოითხოვეთ პირდაპირ რუსეთში შეერთება. ვერ ვხვდები. თუ სვანები არ არიან ქართველები, ეს ნიშნავს, რომ ისინი რუსები არიან? და ვერ ვხვდები, როგორ შეეძლო საქართველოს მთავრობას, თუნდაც კომუნისტურს, ასეთი ანტიქართული პროპაგანდის წარმოება.
ბევრ ადგილას პარტიზანები ტყეებში დაიხიეს, მათ შორის ქაქუცა ჩოლოყაშვილიც. აქ ამტკიცებდნენ, რომ ჩოლოყაშვილი ჩვენი პარტიის მითითებებით მოქმედებდა, სვიმონ ყიფიანის წერილობითი ჩვენების საფუძველზე. თუმცა, მოწმე მიხეილ ჯავახიშვილმა კატეგორიულად უარყო მტკიცება, რომ ჩოლოყაშვილი ჩვენი პარტიის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა.
ჩოლოყაშვილი თავად ხელისუფლებამ აიძულა ამ ნაბიჯის გადადგმა. ჩვენმა პარტიამ მოგვიანებით შეძლო მის რაზმთან დაკავშირება. პროკურორმა სცადა ჩოლოყაშვილის ყაჩაღად და მკვლელად წარმოჩენა, მისი წარსულის გახსენებით: ის ადრე საკვების კომისიის ადიუტანტი და ადვოკატი იყო. ჩემი მორალური მოვალეობაა განვაცხადო, რომ ქაქუცა ჩოლოყაშვილი მხოლოდ ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლი და სამი წლის განმავლობაში ქვეყნის საუკეთესო პარტიზანი იყო.
პრაქტიკულად ყოველგვარი მხარდაჭერის გარეშე, ის სამი წლის განმავლობაში იბრძოდა საქართველოს თავისუფლებისთვის. მან პატიოსნად შეასრულა თავისი მოვალეობა სამშობლოს წინაშე.
ჩვენთანაც იგივე იყო ადრე - როდესაც მტერი მოდიოდა, ხალხის საუკეთესო შვილები ტყეებში გაიქცეოდნენ და იქიდან პარტიზანულ ომს იწყებდნენ. გაიხსენეთ, როგორ აწარმოებდნენ მეფეები ლუარსაბი და სვიმონი პარტიზანულ ომს ასი წლის განმავლობაში და ამის წყალობით შეინარჩუნეს საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეა. თავად ხევსურეთიც აჯანყდა. აქ პროკურორი ამტკიცებს, რომ ხევსურთა აჯანყება ორგანიზებული იყო დამოუკიდებლობის კომიტეტისა და ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის მიერ, რაც, სავარაუდოდ, აშკარაა ბრძანება #1-დან, რომელიც გასცა კომიტეტის წევრმა ფსევდონიმით სამპერი. თუმცა, სამპერი დავით ვაჩნაძე აღმოჩნდა. ბრალდების დოკუმენტში ნათქვამია: „ვარდენ წულუკიძის ჩვენების თანახმად, ირკვევა, რომ იასონ ჯავახიშვილი მუშაობდა ბრძანება #1-ის მომზადებაზე“. მე გადავხედე საქმის გამოძიების ყველა ტომს და ვერ ვიპოვე მტკიცებულება, რომ ვარდენ წულუკიძემ ასეთი განცხადება გააკეთა. უფრო მეტიც, მას ამის შესახებ არ შეეძლო სცოდნოდა. აი, რა მომწერა სამპერიმ წერილში: „გაწყვიტეთ ყველა კავშირი ვარდენთან, რადგან ის წინააღმდეგია აჯანყებისთვის აქტიური მზადების“. როგორ შემეძლო ბრძანებების შედგენა ვარდენის თანდასწრებით? მიხეილ ჯავახიშვილმა აქ ჩვენება მისცა, რომ ჩვენმა პარტიამ არ გასცა ბრძანება ხევსურეთში აჯანყების დაწყების შესახებ, რომ სამპერიმ ეს საკუთარი ინიციატივით მიაწერა აჯანყებას და ამ წერილის არსებობის შესახებ გაზეთებიდან გავიგეთ. და გარდა ამისა, სამპერის წერილმა გამოიწვია თუ არა აჯანყება ხევსურეთში? აქ ნათქვამი იყო, რომ ხევსურეთში მოვლენები 1923 წლის აგვისტოს ბოლოს და სექტემბრის დასაწყისში მოხდა. ზუსტი თარიღი დადგენილი არ არის. ამ ხარვეზს შევავსებ: აჯანყება მთელ საქართველოში მოხდა 1924 წლის 28 აგვისტოს, ხოლო აჯანყება ხევსურეთში - 1923 წლის 28 აგვისტოს.
პირველ ბრძანებაში ნათქვამია: „გაცნობებთ, რომ ქართველი პარტიზანების მთავარი სამხედრო ოპერატიული შტაბის გადაწყვეტილების შესაბამისად, მიმდინარე წლის 27 სექტემბრიდან 15 ოქტომბრამდე დღე ითვლება ოკუპანტებისგან განთავისუფლების დასაწყისად. ოპერატიული გეგმა აჯანყების ზუსტი თარიღით ადგილობრივად მიიღება პაკეტში 20 სექტემბერს. „აუცილებლად წარმოადგინეთ თქვენი მოსაზრებები 15 სექტემბრამდე...“
აქედან ირკვევა, რომ სამპერის ბრძანება არ შეიძლებოდა ყოფილიყო ხევსურეთში 28 აგვისტოს მომხდარი აჯანყების მიზეზი. უფრო მეტიც, ბრძანება კრძალავდა აჯანყების დადგენილ ვადაზე ადრე დაწყებას.
მიუხედავად იმისა, რომ სამპერიმ არ გასცა ბრძანება ხევსურეთში აჯანყების დაწყების შესახებ, ჩვენ მოვითხოვეთ პასუხი დავით ვაჩნაძისგან და დამოუკიდებლობის კომიტეტმა გასცა ბრძანება აჯანყების დასრულების შესახებ, რაც საქმიდან ჩანს. მასალები.
ამგვარად, ცხადია, რომ ხევსურეთში აჯანყება ყოველგვარი დიქტატის გარეშე მოხდა. იქ უბრალოდ სპონტანური სახალხო ბრძოლა დაიწყო!
ოკუპაციამ და მთავრობის ეროვნულმა პოლიტიკამ პოლიტიკური პარტიები აიძულა გაერთიანებულიყვნენ რუსი დამპყრობლების წინააღმდეგ ბრძოლაში.
ჩვენი დამოუკიდებლობა განადგურდა; გარე ძალებმა გვაიძულეს შეიარაღებული წინააღმდეგობის გაწევა... ბრძოლა აგვისტო-სექტემბრის მოვლენებით დასრულდა. ჩემს პირველ გამოსვლაში ფაქტობრივი მდგომარეობა აღვწერე და აღარ გავიმეორებ.
პროკურორები ცდილობენ საქმის ისე წარმოჩენას, თითქოს გარე ძალები გვაკონტროლებდნენ, თითქოს ვიღაცამ საზღვარგარეთიდან გვიხელმძღვანელა და გვაიძულა ბრძოლა.
აქ დაცვის მხარემ ნათლად აჩვენა, რომ გარე ჩარევა ან ჩარევა არ ყოფილა.
საჭიროა მხოლოდ კოტე ანდრონიკაშვილისა და ჩემი მიერ ხელმოწერილი მემორანდუმის წაკითხვა, რომელიც საბჭოთა-ბრიტანეთის კონფერენციისადმი მიმართვა იყო. მემორანდუმი ამ სიტყვებით მთავრდება: „დამოუკიდებლობის კომიტეტი გენუაში გამართულ კონფერენციაზე დამსწრე სახელმწიფოების წარმომადგენლებს სთხოვს განიხილონ ჩვენი მიმართვა და მოითხოვონ, რომ რუსეთმა გაიყვანოს თავისი საოკუპაციო ჯარები საქართველოს ტერიტორიიდან და მისცეს ქართველ ხალხს დამოუკიდებლად აირჩიოს თავისი მთავრობა...“
ეს ადასტურებს, რომ ჩვენ არ მოვითხოვდით ჯარების შეყვანას ევროპიდან, ჩვენ არ გვინდოდა სხვა ქვეყნების ჩარევა - ჩვენ გვინდოდა რუსეთის ინტერვენციის დასრულება.
აქ ჩვენი ქართული სისხლი დაიღვარა და არა შავკანიანების, ფრანგების ან ინგლისელების სისხლი... ჩვენი ხანგრძლივი ბრძოლის განმავლობაში, ჩვენ შეგნებულად წავედით ციხეებსა და გადასახლებებში. ამ ბრძოლაში ჩვენ გაერთიანებულები ვიყავით: მუშები, გლეხები, ბურჟუაზია და სხვები.
პროკურორმა განაცხადა: „დამოუკიდებლობის კომიტეტის მიერ ხელმძღვანელობით აჯანყება არ იყო პროგრესული ფენომენი“. კითხვაა, რატომ?
„აჯანყება შიომღვიმის მონასტერში დაიწყო, მაგრამ სად დაიწყო ოდესმე რევოლუცია მონასტერში?“ განაცხადა მოქალაქე ოკუჯავამ.
ამ განცხადებაში რამდენიმე შეცდომაა. ჩვენ აჯანყება დავიწყეთ არა შიომღვიმიდან, არამედ სხვა ადგილიდან. ჩვენ არ ვიყავით მონასტერში, არამედ მის გვერდით ტყეში.
რუსეთში წმინდა სერგის სამების ლავრა ეროვნული მოძრაობის დიდი ხნის დასაყრდენი იყო. ამჟამად კრემლი, სადაც არა მხოლოდ ერთი, არამედ რამდენიმე მონასტერი მდებარეობს, მსოფლიო რევოლუციის ციტადელია. არა მგონია, რომ მნიშვნელობა ჰქონდეს, სად იწყება რევოლუცია. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ოქტომბრის რევოლუცია დაიწყო იმ საპატიო ადგილიდან, რომელსაც ეწოდება (ეს სიტყვა ტექსტიდან ამოღებულია).
თქვენ ამბობთ, რომ აჯანყება მასობრივი არ იყო... პროკურორმა ქავთარაძემ განაცხადა: გურიაში, სვანეთსა და იმერეთში აჯანყება მასობრივი იყო, მაგრამ არა სამეგრელოში. იმიტომ, რომ სენაკი მხოლოდ 15 ადამიანმა აიღო. ეს სიმართლეს არ შეესაბამება; 200 ადამიანი წავიდა სენაკის წინააღმდეგ და პირველმა ჯგუფმა, რომელიც მხოლოდ 40 კაცისგან შედგებოდა, აიღო. შეთქმულების გვერდის ავლით, რატომ უნდა გაეგზავნათ ათასობით ადამიანი იმ ადგილას, სადაც 40 კაცმა მოახერხა ეს და ერთი გასროლის გარეშე, უბრალოდ ყვიროდნენ?
ეს ფაქტი იმაზე მიუთითებს, რომ ოკუპანტებს სენაკში საერთოდ არ ჰქონდათ მხარდაჭერა.
მოქალაქე ოკუჯავამ თქვა: „ხალხს უბრალოდ სანახაობის ნახვა სურს და ისინი თამამად გამოვლენ ქუჩებში“. ესეც სიმართლეს არ შეესაბამება. 1921 წლის 25 თებერვალს წითელი არმია შევიდა თბილისში, მაგრამ ქართველები სიხარულით და ენთუზიაზმით არ გამოვიდნენ მათ მისასალმებლად; ისინი სახლებში ჩაიკეტნენ და ტიროდნენ.
დასავლეთ საქართველოში აჯანყებები მართლაც მასობრივი იყო. აღმოსავლეთ საქართველოში ისინი ასეთი მასშტაბის არ ყოფილა, მაგრამ ის ფაქტი, რომ აჯანყება იქ წარმატებით არ დასრულებულა, შეიძლება აიხსნას ჭიათურაში ნაადრევი აჯანყებითა და ღალატით. ხალხმა სრულად დაგვიჭირა მხარი.
და როგორ შეიძლება ეჭვი შევიტანოთ აჯანყების მასობრივ მასშტაბში, როდესაც მსხვერპლი ათასობით ითვლის? რა თქმა უნდა, აჯანყებაში სულ მცირე რამდენიმე ათასი ქართველი მონაწილეობდა? და როდესაც ასე პრეტენზიულად საუბრობთ მასობრივ მონაწილეობაზე, რატომ გავიწყდებათ, რომ 1921 წლის 25 თებერვალს ხუთმა ქართველმაც კი არ დაუჭირა მხარი საბჭოთა ხელისუფლებას და რომ საქართველო, ქართველი ბოლშევიკებისთვის, რუსეთის არმიამ დაიპყრო?
იქნებ ჩვენი აჯანყება პროგრესული არ იყო, რადგან მას ესწრებოდნენ ადამიანები, რომლებიც ადრე პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იყვნენ?
აჯანყებაში, როგორც თავად სტალინმა დაადასტურა, ძირითადად გლეხები იბრძოდნენ, მაგრამ მუშები და დიდებულებიც მონაწილეობდნენ.
პროკურორმა განაცხადა: „აჯანყებულებს რეაქციული ლოზუნგები ჰქონდათ. ერთ ადგილას მათ შოთა რუსთველის ძეგლი დაამსხვრიეს, მეორეში კი სლოგანი: „გაუმარჯოს ქრისტიანობას!““
ამით პროკურორმა გადაუხვია პრინციპულ მიდგომას, რომელიც მას მანამდე ასე ახასიათებდა. როგორ? რუსეთის ოქტომბრის რევოლუციის დროს არა მხოლოდ მრავალი ძეგლი განადგურდა, არამედ თითქმის მთელი რუსეთი ნანგრევებად იქცა. შემოიღეს „ძარცვის კვირა“ და „სიყვარულის კვირა“. ეს იყო ოქტომბრის რევოლუციის მთავარი მიზანი?
საქართველოშიც იგივე: ჩვენი მიზანი ძეგლის დანგრევა და არაქრისტიანების დევნა იყო? ეს იყო ჩვეულებრივი ექსცესები. ეს იყო გამონაკლისები, ნაძირლების იზოლირებული ქმედებები, რომლებიც არანაირად არ ახასიათებს ჩვენს რევოლუციას. ჩვენი სლოგანი იყო: „საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა“ და ეს ნამდვილად რეგროგრადიზმის სლოგანია?
თქვენ თვითონ ამბობთ, რომ როდესაც დაჩაგრული ხალხი დამოუკიდებლობისთვის იბრძვის იმპერიალისტების წინააღმდეგ, ამას პროგრესი ეწოდება, მაგრამ რატომ არის ეს რეგრესი, როდესაც დაჩაგრული ხალხი საბჭოთა რუსეთს ებრძვის?
სინამდვილეში კი, დამპყრობლისა და მჩაგვრელის წინააღმდეგ ბრძოლა ყოველთვის პროგრესულია, ვინც არ უნდა იყოს ის - წითელი თუ შავი იმპერიალისტი.
ამიტომაც არ ვთვლი თავს დამნაშავედ!
დავასრულე. ჩვენ დამოუკიდებლობისთვის ვიბრძოდით, ჩვენი აჯანყება ჩაიშალა და ჩვენ, ვინც ამ აჯანყებას ვუძღვებოდით, გოლგოთაზე წავალთ.
არაბული ლეგენდა მახსენდება: მზე აღარასდროს ამოვიდა და დაიკარგა. ჩიტმა, რომელსაც სიბნელე არ შეეძლო, მზის დაბრუნება აირჩია. ამ მიზნით, მან უფრო და უფრო მაღლა დაიწყო ფრენა. არ მახსოვს, მოახერხა თუ არა ამ ჩიტმა მზის დაბრუნება, მაგრამ ის დაიღუპებოდა... მზის სხივებში დაიწვა. ქართული ინტელიგენციის პატრიოტული თაობა, რომელსაც ჩვენ ვეკუთვნით, პირველად ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას მაშინ მიუდგა, როდესაც ცარისტული რუსეთი მართავდა ამ რეგიონს, რომლის წინააღმდეგაც ქართველი ხალხი მე-19 საუკუნის განმავლობაში განმათავისუფლებელ ბრძოლას აწარმოებდა. კახეთი 1802 წელს აჯანყდა, შემდეგ მთიულეთი 1804 წელს. კახეთში მეორე აჯანყება 1812 წელს მოხდა, რასაც მოჰყვა აჯანყება იმერეთში 1820 წელს. ამ აჯანყებებში გამოირჩეოდნენ ალექსანდრე ბატონიშვილი და იმერეთის მეფე სოლომონი. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ქართული ეროვნული იდეა საუკეთესოდ გამოიხატა პროგრესული ქართველი მოაზროვნეების სიტყვებსა და საქმეებში. უნდა გავიხსენოთ მეორე დიმიტრი თავგანწირული, დიმიტრი ყიფიანი, რომელმაც მოწამეობრივი სიკვდილი განიცადა სამშობლოს გულისთვის. შემდეგ იყო დიდი ილია, რომელიც 50 წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა ეროვნულ მოძრაობას. მისი მოთხრობიდან მოხევეთა სიტყვები ჩვენს ლოზუნგად იქცა: „ჩვენ საკუთარ თავს უნდა ვეკუთვნოდეთ“.
